Inleiding

Dit beschrijvende onderzoek brengt op basis van online zelfscreening de risicofactoren voor een verminderde voedingstoestand bij thuiswonende ouderen in Nederland in kaart.

Methoden

Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt van anonieme data van de SCREEN II-vragenlijst via de website www.goedgevoedouderworden.nl. De SCREEN II-vragenlijst bevat 16 vragen over voedingsgewoonten en risicofactoren voor een verminderde voedingstoestand. Er kunnen maximaal 64 punten gescoord worden, waarbij een score van <54 punten wijst op risico op een verminderde voedingstoestand. Verschillen in factoren die zijn geassocieerd met verhoogd risico tussen leeftijdscategorieën (65-74, 75-84, >85 jaar) zijn geanalyseerd met behulp van een chi-kwadraattoets en logistische regressie. Verschillen tussen de leeftijdscategorieën in de totaalscore zijn getest met een ANOVA.

Resultaten

Er waren 2228 vragenlijsten beschikbaar voor analyse. De gemiddelde score op de SCREEN II-vragenlijst was 48,0 (sd 6,8) in de leeftijdscategorie 65-74 jaar, 45,4 (sd 8,5) bij 75-84-jarigen en 39,3 (sd 8,9) bij ³85-jarigen. In de leeftijdscategorie 65-74 jaar scoorde 81,0% <54 punten, bij 75-84-jarigen was dit 85,8% en bij >85-jarigen 96,6%. De meestvoorkomende risicofactoren voor een verminderde voedingstoestand waren: gewicht te hoog of te laag vinden, een lage inname van vlees(vervangers), vis, zuivel, groente en fruit, en – in de oudste leeftijdscategorie – moeilijkheden met boodschappen doen en alleen eten.

Conclusie

Het merendeel van de Nederlandse thuiswonende ouderen die de zelfscreening invulde op de website www.goedgevoedouderworden.nl vertoont een of meerdere risicofactoren voor een verminderde voedingstoestand. De risico’s nemen toe naarmate de leeftijd stijgt; in de leeftijdscategorie >85 jaar heeft >95% een risico op een verminderde voedingstoestand.

Introduction

This manuscript describes nutritional risk factors for malnutrition among Dutch community-dwelling older adults, based on self-reported data from an online questionnaire.

Methods

Anonymous, cross-sectional data, based on the SCREEN II questionnaire, was derived from the website www.goedgevoedouderworden.nl. SCREEN II consists of 16 items on eating habits and nutritional risk factors. A maximum of 64 points can be scored and a score below 54 indicates an overall nutritional risk. Differences between age groups (65-74, 75-84 and ³85 year), based on the cut-off point of 54 points, were tested by a logistic regression. Differences in total scores between age groups were tested by ANOVA.

Results

A total of 2228 questionnaires were available for analyses. Mean score on SCREEN II was 48.0 (SD:6.8) for participants aged 65-74, 45.4 (SD:8.5) for participants aged 75-84 years and 39.3 (SD:8.9) for participants aged ³85 year. A score below 54 was found in 81.0% of participants aged 65-74, 85.8% of participants aged 75-84 year and 96.6% in participants aged ³85 year. Most frequently reported risk factors were; perception of a too high/low bodyweight, a low intake of: meat(replacements), fish, dairy, fruit and vegetables, and -in the highest age group- problems with doing groceries and frequently eating alone.

Conclusion

The majority of of community-dwelling older adults who  performed self-screening on www.goedgevoedouderworden.nl was at nutritional risk. Highest risk was seen in the oldest age group; in the age group ³85 year nearly over 95% of respondents were  at nutritional risk.


136 Weergaven
10 Downloads
Log in

Inleiding

In Nederland is ongeveer 10% van de thuiswonende ouderen ondervoed.1 Bij ouderen die gebruikmaken van de thuiszorg is dit percentage 35%.2 Hoewel de prevalentie van ondervoeding in instellingen hoger is, wonen de meeste ondervoede ouderen thuis.13 In absolute aantallen gaat dit over minimaal 300.000 ondervoede, thuiswonende 65-plussers. Ondervoeding is geassocieerd met onder andere vallen, morbiditeit en institutionalisering.56 Preventie van ondervoeding draagt daarom bij aan het behoud van zelfstandigheid en kostenbesparingen in de zorg. De kosten voor ondervoeding in Nederland waren in 2011 1,8 miljard euro, exclusief de niet-gekwantificeerde kosten voor thuiswonende ouderen.7 Deze kosten zijn minstens zo hoog als de kosten gerelateerd aan overgewicht.8

In het afgelopen decennium zijn er in Nederland diverse landelijke initiatieven genomen om ondervoeding in instellingen vroegtijdig te herkennen en behandelen. Zo is de screening op ondervoeding bij opname in het ziekenhuis geïntroduceerd en heeft de Inspectie Gezondheidszorg en

Literatuurlijst

  1. Halfens RJ, Meesterberends E, Neyens JC et al. Landelijke Prevalentiemeting Zorgproblemen Rapportage resultaten 2015. Maastricht; 2016.
  2. Schilp J, Kruizenga HM, Wijnhoven HAH et al. High prevalence of undernutrition in Dutch community-dwelling older individuals. Nutrition. 2012;28(11-12):1151-6.
  3. Duin C, Stoeldraijer L, van Roon D et al. Huishoudensprognose 2015-2060: jongeren en ouderen langer thuis. Den Haag; 2016.
  4. CBS. Huishoudens; personen naar geslacht, leeftijd en regio, 1 januari [Internet]. [Geciteerd: 13 februari 2019]. Beschikbaar via: https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/71488ned/table?ts=1546960445705.
  5. Payette H, Coulombe C, Boutier V et al. Nutrition risk factors for institutionalization in a free-living functionally dependent elderly population. J Clin Epidemiol. 2000;53(6):579-87.
  6. Lim SL, Ong KCB, Chan YH et al. Malnutrition and its impact on cost of hospitalization, length of stay, readmission and 3-year mortality. Clin Nutr. 2012;31(3):345-50.
  7. Kok L, Scholte R. Ondervoeding onderschat: de kosten van ondervoeding en het rendement van medische voeding. Vol. SEO-Rapport. 2014.
  8. Polder J, Hoogenveen R, Luijben M et al. Zorgkosten van ongezond gedrag en preventie. 2012.
  9. Inspectie gezondheidszorg en Jeugd. Basisset Medisch Specialistische Zorg Kwaliteitsindicatoren 2019. 2019.
  10. Leistra E, van Zuilen E, Naumann E. Kunnen ouderen zelf hun bovenarmomtrek meten? Nederlands tijdschrift voor voeding en diëtetiek. 2018 mei 18;2:18-9.
  11. Wham CA, Teh R, Robinson M et al. What is associated with nutrition risk in very old age? J Nutr Heal Aging. 2011;15(4):247-51.
  12. Wham CA, Teh R, Moyes S et al. Health and Social Factors Associated with Nutrition Risk: Results from Life and Living in Advanced Age: A Cohort Study in New Zealand (LiLACS NZ). J Nutr Health Aging. 2015;19(6):637-45.
  13. Ramage-Morin PL, Garriguet D. Nutritional risk among older Canadians. Heal Reports. 2013;24(3):3-13.
  14. Haakma TA, Wham CA. High prevalence of nutrition risk among community living older people in Woerden, the Netherlands. The Journal of Aging Research and Clinical Practice. 2015;4(4):230-4.
  15. Keller HH, Goy R, Kane S-L. Validity and reliability of SCREEN II (Seniors in the Community: Risk evaluation for eating and nutrition, Version II). Eur J Clin Nutr. 2005;59(10):1149-57.
  16. Kruizenga H, van Keeken S, Weijs P et al. Undernutrition screening survey in 564,063 patients: patients with a positive undernutrition screening score stay in hospital 1.4 d longer. Am J Clin Nutr. 2016;103(4):1026-32.
  17. Bauer J, Biolo G, Cederholm T et al. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the prot-age study group. J Am Med Dir Assoc. 2013;14(8):542-59.
  18. Stratton R, Green C, Elia M. Disease-related malnutrition: an evidence-based approach to treatment. Cabi; 2003.
  19. Newman AB, Lee JS, Visser M et al. Weight change and the conservation of lean mass in old age: the Health, Aging and Body Composition Study. Am J Clin Nutr. 2005;82(4):872-8.
  20. Villareal DT, Apovian CM, Kushner RF et al. Obesity in older adults: technical review and position statement of the American Society for Nutrition and NAASO, the Obesity Society. Obes Res. 2005;13(11):1849–63.
  21. Verreijen AM, Engberink MF, Memelink RG et al. Effect of a high protein diet and/or resistance exercise on the preservation of fat free mass during weight loss in overweight and obese older adults: a randomized controlled trial. Nutrition journal. 2017 Dec;16(1):10.
  22. Ocke M, Buurma-Rethans E, de Boer E et al. The diet of community-dwelling older adults. Results from the Dutch national food consumption survey-2010-2012. Ann Nutr Metab. 2015;67:351-2.
  23. Volkert D, Beck AM, Cederholm T et al. ESPEN guideline on clinical nutrition and hydration in geriatrics. Clin Nutr. Published online: 19 juni 2018. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2018.05.024
  24. De Gezondheidsraad. Voedingsnormen: energie, eiwitten, vetten en verteerbare koolhydraten. Gezondheidsraad. 2001.
  25. Paddon-Jones D, Rasmussen BB. Dietary protein recommendations and the prevention of sarcopenia. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2009;12(1):86-90.
  26. Tieland M, Borgonjen-van den Berg KJ, van Loon LJC et al. Dietary protein intake in Dutch elderly people: a focus on protein sources. Nutrients. 2015;7(12):9697-706.
  27. Locher JL, Robinson CO, Roth DL et al. The effect of the presence of others on caloric intake in homebound older adults. Journals Gerontol - Ser A Biol Sci Med Sci. 2005;60(11):1475-8.
  28. Van der Pols-Vijlbrief R, Wijnhoven HAH, Visser M. Perspectives on the causes of undernutrition of community-dwelling older adults: a qualitative study. J Nutr Heal Aging. 2017;21(10):1200-9.
  29. Tani Y, Kondo N, Takagi D et al. Combined effects of eating alone and living alone on unhealthy dietary behaviors, obesity and underweight in older Japanese adults: results of the JAGES. Appetite. 2015;95:1-8.
  30. Elia M, Stratton R. An analytic appraisal of nutrition screening tools supported by original data with particular reference to age. Nutrition. 2012;28(5):477-94.
  31. Leij-Halfwerk S, Verwijs MH, van Houdt S et al. Prevalence of protein-energy malnutrition risk in European older adults in community, residential and hospital settings, according to 22 malnutrition screening tools validated for use in adults ≥65 years: a systematic review and meta-analysis. Maturitas. 2019;126:80-89.

Wens vader van de gedachte?

Het commentaar van de wetenschappelijke adviesraad op aangeboden artikelen kan lezers helpen om het een en ander in perspectief te zetten. Soms, zoals bij dit manuscript, hadden de twee reviewers zeer veel problemen met het gebruik van niet-gevalideerde vragenlijsten. Zo is de SNAQ65+, waarin de middenarmomtrek is vervangen door de BMI, niet gevalideerd voor gebruik. Terwijl deze middenarmomtrek nou juist het voordeel had dat de inzakkende lengte niet een foutief gunstige BMI weerspiegelde.

Maar deze vragenlijst was niet het hoofddoel van dit onderzoek, de SCREEN II-vragenlijst wel. Deze vragenlijst is gevalideerd in Canada en Nieuw-Zeeland door Kelly et al. met het vaststellen van een afkappunt van 50 op een totaal van 64 punten. Daarbij had 34-40% van de thuiswonende ouderen risicofactoren voor een verminderde voedingstoestand. Voor het gebruik in de Nederlandse situatie is deze vragenlijst niet gevalideerd, het vertaalproces verliep niet zoals dat gebruikelijk is, en de auteurs verlegden het afkappunt naar 54.

Deze punten van kritiek zijn uiteindelijk – voor zover mogelijk – naar voldoening bediscussieerd in het definitieve manuscript. Toch blijven enkele vragen bestaan: 46% van de vragenlijsten is ingevuld door deelnemers <65 jaar, maar waarom worden deze dan niet geanalyseerd en gebruikt als referentiegroep in plaats van de 65-74-jarigen? Waarom is het verschil in risico, ook als je hetzelfde afkappunt van 50 neemt, zo groot: 61% tegenover 34-40%? En hoeveel zorgen moet je je maken als een van de criteria voor risico op ondervoeding, gewichtsverlies van >5 kg in de afgelopen 6 maanden, door 10% wordt beaamd, en verandering van lichaamsgewicht (37,8%) door 9,2% als ongewenst wordt bestempeld?

Ook – maar hopelijk is dit toekomstmuziek – zouden factoren als SES, opleiding, roken, alcoholgebruik, bewegen, medicatiegebruik en co-morbiditeit, naast het gebruik van magnetronmaaltijden, Tafeltje-Dekje, Hello Fresh en dergelijke, meegenomen kunnen worden in dit soort analyses.

De bevinding van 84% op een overall risico op een verminderde voedingstoestand en van 61% op een hoog risico is koren op de molen van voorstanders van seniorenvoedingen en bijvoedingen, al geeft de vragenlijst ook aanknopingsmogelijkheden voor aanpassingen binnen het huidige voedingspatroon.

Maar zoals de auteurs terecht stellen: er moet nog veel gebeuren aan validatie en vervolgonderzoek met de SCREEN II.

Prof. dr. E.M.H. Mathus-Vliegen, MDL-arts, em. hoogleraar Klinische Voeding

contact: e.mathus-vliegen@amsterdamumc.nl