Summary

Introductie

Ondervoeding is een bekend probleem in psychogeriatrische verpleeghuizen. Een veelheid aan factoren kan invloed hebben op de voedingstoestand van mensen met dementie. Een goede maaltijdambiance blijkt bij ouderen zonder dementie een positieve invloed te hebben op de voedingstoestand en kwaliteit van leven. Of dit ook geldt voor ouderen met dementie, is niet bekend. In deze studie werd het effect van een verbeterde maaltijdambiance op de voedingsinname, het lichaamsgewicht en de kwaliteit van leven van ouderen met dementie onderzocht.

Methoden

De interventie bestond uit het verbeteren van de maaltijdambiance op een psychogeriatrische verpleegafdeling. Voorafgaand aan de interventie werd het risico op ondervoeding onderzocht met behulp van de SNAQRC onder de participanten (n=24). Twee weken voor en vier weken na de start van de interventie bepaalden de onderzoekers de voedingsinname (in grammen) tijdens de warme maaltijd en het lichaamsgewicht van de participanten. De kwaliteit van leven werd voor en na de interventie met een steekproef van vijf participanten gemeten met de DS-DAT.

Resultaten

Van de participanten (22 vrouwen, 2 mannen) had 33% een verhoogd risico, 29% een middelhoog risico en 38% een laag risico op ondervoeding. De voedingsinname tijdens de nameting was 12,5% hoger dan tijdens de nulmeting (p=0,02). Het lichaamsgewicht was niet veranderd na de interventie (p=0,75). Als indicator voor mogelijke effecten op kwaliteit van leven werden lichte verschillen waargenomen in het gedrag van de bewoners, voornamelijk in de gelaatstrekken.

Conclusie

Het verbeteren van de maaltijdambiance op de psychogeriatrische verpleegafdeling leek een gunstige uitwerking te hebben op de voedingsinname van ouderen met dementie. Vanwege het mogelijke effect op de voedingstoestand en de kwaliteit van leven op langere termijn wordt verder onderzoek naar de interventie bij ouderen met dementie aanbevolen.

Log in

Inleiding

Dementie is het ziektebeeld met de hoogste prevalentie van ondervoeding: meer dan een vijfde van de psychogeriatrische verpleeghuisbewoners is ondervoed.123De Stuurgroep Ondervoeding definieert ondervoeding als volgt: Ouderen (>65 jaar) zijn ondervoed wanneer er sprake is van onbedoeld gewichtsverlies van meer dan 10% in de laatste 6 maanden of meer dan 5% in de laatste maand en/of een Body Mass Index van kleiner dan 20.4 Ondervoeding wordt ook wel aangeduid met de term slechte voedingstoestand. Verscheidene factoren zijn van invloed op de voedingstoestand van ouderen. Ziekte, gebruik van medicatie, afname van reuk en smaak, vermindering van eetlust, kauw- en slikproblemen, psychosociale problemen zoals eenzaamheid, depressie of angst, tijdstip van eten, functieverlies en een combinatie van factoren kunnen, met name bij ouderen, een slechte voedingstoestand in de hand werken.5Ouderen met een vorm van dementie hebben bovendien te maken met additionele factoren die invloed kunnen hebben op de voedingstoestand. Agitatie kan de persoon doen weglopen…

Lieke S. Kouwenhoven, voormalig student Voeding en Diëtetiek, De Haagse Hogeschool ir. Floor R. Scheffers, Docent Voeding & Diëtetiek, De Haagse Hogeschool dr. Frans R. Hoogeveen, Lector Psychogeriatrie, De Haagse Hogeschool E-mail:  l.kouwenhoven@hotmail.com

Literature list
  1. Halfens RJG, Meijers JMM, Meesterberends E, Nie NC van, Neyens JCL, Rondas ALM et al. Landelijke prevalentiemetingen zorgproblemen. Maastricht: Universiteit Maastricht; 2012.
  2. Halfens RJG, Nie NC van, Meijers JMM, Meesterberends E, Neyens JCL, Rondas AALM et al. Landelijke prevalentiemetingen zorgproblemen. Maastricht: Universiteit Maastricht; 2013.
  3. Suominen M, Muurinen S, Routasalo P, Soini H, Suur-Uski I, Peiponen A et al. Malnutrition and associated factors among aged residents in all nursing homes in Helsinki. Eur J Clin Nutr 2005 Apr;59(4):578-83.
  4. Stuurgroep Ondervoeding. Richtlijn: Screening en behandeling van ondervoeding. Amsterdam: de Stuurgroep; 2011.
  5. Asselt DBZ van, Bokhorst-de van der Schueren MAE van, Olde Rikkert MGM. Leidraad ondervoeding bij de geriatrische patient. Utrecht: Academic Pharmaceutical Productions bv; 2010.
  6. Genuchten S van. Voeding bij dementie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum; 2003.
  7. Poehlman ET, Dvorak RV. Energy expenditure, energy intake, and weight loss in Alzheimer disease. Am J Clin Nutr 2000 Feb:71(2);650S-5S.
  8. Stuurgroep Ondervoeding. Richtlijn Screening en behandeling van ondervoeding. Amsterdam: de Stuurgroep; 2010.
  9. Prince M, Albanese E, Guerchet M, Prina M. Nutrition and dementia: a review of available research. London: Alzheimer’s Disease International (ADI); 2014.
  10. Kruizenga HM. Screening op ondervoeding in verpleeg- en verzorgingshuizen: het stoplichtsysteem van de SNAQRC. Vroege herkenning en behandeling van ondervoeding. Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde 2010;35(3):102-5.
  11. Nieuwenhuizen WF, Weenen H, Rigby P, Hetherington MM. Older adults and patients in need of nutritional support: Review of current treatment options and factors influencing nutritional intake. Clin Nutr 2010 Apr:29(2);160-9.
  12. Nijs KA, Graaf C de, Kok FJ, Staveren WA van. Family style meals maintain the quality of life, physical performance and body weight of nursing home residents: a cluster randomized controlled trial. BMJ 2006 Mei:332(7551);1180-4.
  13. Nijs KA, Graaf C de, Siebelink E, Blauw YH, Vanneste V, Kok FJ, Staveren WA van. Effect of family style meals on energy intake and risk of malnutrition in Dutch nursing home residents: a randomized controlled trial. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2006 Sep:61(9);935-42.
  14. Mathey MF, Vanneste VG, Graaf C de, Groot LC de, Staveren WA van. Health effect of improved meal ambiance in a Dutch nursing home: a 1-year intervention study. Prev Med 2001 Mei:32(5);416-23.
  15. Altus DE, Engelman KK, Mathews RM. Using family-style meals to increase participation and communication in persons with dementia. J Gerontol Nurs 2002 Sep:28(9);47-53.
  16. Goddaer J, Abraham IL. Effects of relaxing music on agitation during meals among nursing home residents with severe cognitive impairment. Arch Psychiatr Nurs 1994 Jun;8(3):150-8.
  17. Ragneskog H, Bråne G, Karlsson I, Kihlgren M. Influence of dinner music on food intake and symptoms common in dementia. Scand J Caring Sci 1996 Mrt;10(1): 11-7.
  18. Shatenstein B, Ferland G. Absence of nutritional or clinical consequences of decentralized bulk food portioning in elderly nursing home residents with dementia in Montreal. J Am Diet Assoc 2000 Nov:100(11);1354-60.
  19. Beerens HC, Zwakhalen SMG, Verbeek H, Ruwaard D, Hamers JPH. Factors associated with quality of life of people with dementia in long-term care facilities: a systematic review. Int J Nurs Stud 2013 Sep:50(9);1259-70.
  20. Kouwenhoven LS. Het voedingsbeleid in de klinische setting van de psychogeriatrische verpleegafdeling: een ambiance studie [Scriptie]. Den Haag: De Haagse Hogeschool; 2013.
  21. Vilans. E-learning: verbeteren van de maaltijdambiance. [Citaat van: 18 mrt 2014] http://leren.vilans.nl/pluginfile.php/154/mod_resource/content/5/Content/ introductie_home.html.
  22. Kouwenhoven L. Meer sfeer, minder ondervoeding: verbetering van de maaltijdambiance in het verpleeghuis. Denkbeeld 2014 Feb;26(1):34-5.
  23. Voedingscentrum. Richtlijnen Voedselkeuze. Den Haag: Stichting Voedingscentrum Nederland; 2011.
  24. Schölzel-Dorenbos CJM, Ettema TP, Bos J, Boelens-van der Knoop E, Gerritsen DL, Hoogeveen F, et al. Evaluating the outcome of interventions on quality of life in dementia: Selection of the appropriate scale. Int J Geriatr Psychiatry 2007 Jun:22(6);511-9.
  25. Desai J, Winter A, Young KWH, Greenwood CE. Changes in type of foodservice and dining room environment preferentially benefit institutionalized seniors with low body mass indexes. J Am Diet Assoc 2007 Mei:107(5);808-14.
  26. Machado J, Caram CL, Frank AA, Soares Ede A, Laks J. Nutritional status in Alzheimer’s disease. Rev Assoc Med Bras 2009 Mrt-Apr:55(2);188-91.
  27. Allison S. Weight as an outcome measure in hospital patients and role of catering services. Nutrition 1997 Jun:13(6);5834.
BESCHOUWING

Gezelligheid doet eten

Ondervoeding in verpleeghuizen blijft een belangrijk probleem in de gezondheidszorg. Een slechte voedingsstatus heeft negatieve gevolgen voor de gezondheid en het functioneren van de bewoners. Dit zorgt voor een slechtere kwaliteit van leven en ook voor hogere zorgkosten. Vooral onder demente ouderen is de prevalentie van ondervoeding hoog. In 2014 was volgens de Landelijke Prevalentiemeting Zorgproblemen bijna 20% van de bewoners van een psychogeriatrische afdeling ondervoed. Effectieve interventies om ondervoeding tegen te gaan zijn dan ook hard nodig. Het verbeteren van de ambiance tijdens de maaltijden is bij somatische verpleeghuisbewoners succesvol gebleken. Positieve effecten op zowel de voedingsinname als ook de voedingsstatus zijn gerapporteerd. Gezelligheid en aandacht doet eten. Het is onbekend of een dergelijke interventie ook bij demente ouderen effect heeft.

Pilotstudie

In dit wetenschappelijk artikel beschrijven de onderzoekers de resultaten van een interventie gericht op het verbeteren van de ambiance tijdens de maaltijden op een psychogeriatrische afdeling. De interventie bestond uit diverse verschillende factoren, zoals de tafelaankleding, rust en aandacht tijdens de maaltijden en het gezamenlijk nuttigen van de maaltijden.

De interventie vond plaats bij een klein aantal bewoners (n=24) op één afdeling. De belangrijkste beperking van deze studie is dat er geen vergelijking kan worden gemaakt met een controlegroep. Sterke conclusies kunnen op basis van dit onderzoek dan ook niet worden getrokken.

Dit neemt niet weg dat de geobserveerde stijging in voedingsinname tijdens de warme maaltijden veelbelovend is. De duur van de interventie was slechts vier weken. Dit is mogelijk een verklaring voor het feit dat er geen verbetering in lichaamsgewicht werd gevonden. Dit onderzoek kan worden gezien als een belangrijke pilotstudie. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen in welke mate het verbeteren van de maaltijdambiance kan bijdragen aan het terugdringen van ondervoeding bij demente ouderen in verpleeghuizen.

Positieve inbreng medewerkers

Het verbeteren van de sfeer en ambiance tijdens de maaltijden vraagt om inzet van de medewerkers. Gedurende de interventie nam het enthousiasme onder de medewerkers toe, omdat ze zelf de positieve uitwerking opmerkten. Het verbeteren van de ambiance lijkt dus een haalbare manier om de voedingsinname en mogelijk ook de voedingstoestand van deze kwetsbare groep ouderen te verbeteren. Het is goed dit steeds weer onder de aandacht te brengen.

Tiny Hoekstra, onderzoeker VU Medisch Centrum