Lees verder
De zorg voor nierpatiënten verbeteren, daar zetten wij als diëtisten nierziekten in Ziekenhuis Gelderse Vallei (ZGV) ons graag voor in. We zijn dan ook enthousiast aan de slag gegaan om, met steun van Takeda, inzicht te krijgen in fosfaathoeveelheden in heldere (fris)dranken. Het resultaat is de Drankenwijzer, die gelanceerd is op de Nederlandse Nefrologiedagen 2019. Deze Drankwijzer helpt patiënten om meer inzicht te krijgen en zo hun fosfaatinname te beperken.
Inez Jans

Nierpatiënten slikken fosfaatbindende medicijnen (fosfaatbinders) bij de hoofdmaaltijden. Dit is ook nodig als op andere momenten fosfaatbevattende producten worden gegeten of gedronken. Het slikken van extra fosfaatbinders tussen de maaltijden door is voor patiënten belastend en fosfaatbinders worden op die momenten ook sneller vergeten.

Kwaliteit van leven

Bij toenemende nierschade verliezen de nieren het vermogen voldoende fosfaat uit het bloed te filteren. Er bestaat een sterk verband tussen verhoogde fosfaatwaarden en sterfte in de jaren daarna. De behandeling is gericht op het zo veel mogelijk normaliseren van de serum fosfaatwaarden door aanpassing van het dieet, het gebruik van fosfaatbinders en de onderlinge afstemming hiervan. Het slikken van fosfaatbinders heeft een negatieve invloed op de kwaliteit van leven. Redenen hiervoor zijn:

  • de polyfarmacie;
  • de ervaren bijwerkingen;
  • de noodzaak de binders te slikken bij fosfaatrijke (tussen)maaltijden.

Uit internationaal onderzoek blijkt dat vele soorten frisdrank fosfaathoudende additieven (E-nummers) bevatten.1,2 Het was niet bekend of dat ook gold voor de in Nederland verkrijgbare soorten. Omdat met name dranken tussen de maaltijden door worden genuttigd en naar verwachting een aanzienlijke fosfaatbelasting geven, is het voor nierpatiënten zeer waardevol te weten welke dranken zonder, en zonder inname van een extra fosfaatbinder gedronken kunnen worden.

Analyses

In een eerste pilot is een aantal verschillende dranken geanalyseerd. Daarna is bepaald welke categorieën dranken verder onderzocht moesten worden. Naast fosfaat is ook natrium en kalium bepaald. Omdat voor nierpatiënten deze mineralen  ook een rol spelen in het dieet. En van deze mineralen niet bekend is wat de bijdrage door E-nummers is. Het bleek dat de natrium- en kaliumbijdrage van toegevoegde E-nummers verwaarloosbaar is.
Fosfaathoudende E-nummers leveren dragen wel substantieel bij aan de hoeveelheid fosfaat in de voeding. Bovendien wordt fosfaat uit deze E-nummers, in tegenstelling tot fosfaat uit eiwitbevattende voedingsmiddelen, vrijwel volledig in het lichaam opgenomen. 3 Uit de pilot bleek dat van de in Nederland verkrijgbare frisdranken, alleen cola fosfaathoudende E-nummers bevat. Daarnaast kunnen weidranken en alcoholvrij bier van nature fosfaat bevatten. Daarom worden ook deze dranken in de definitieve analyse meegenomen

Drankenwijzer

Van meer dan 70 frisdranken en alcoholvrije bieren zijn de fosfaatgehaltes onderzocht. Op basis daarvan is de Drankenwijzer samengesteld. In de drankenwijzer is voor nierpatiënten in één oogopslag de hoeveel fosfaat in een drank duidelijk. Dat helpt de fosfaatinname te beperken. Ook kunnen nierpatiënten beter inschatten of het slikken van een (extra) fosfaatbinder nodig is.

Leerpunten

Het idee was snel geboren en met de projectgroep formuleerden we de aanpak van het project binnen korte tijd. De uitvoering van het project verliep echter anders dan gepland. Hieruit zijn een aantal belangrijke leerpunten te halen.

  • Studenten leverden een waardevolle bijdrage aan dit project. Een aantal studenten Nutrition and Health van de WUR voerden in het kader van een stage verschillende deelonderzoeken uit voor de Drankenwijzer. Zoals het in kaart brengen van de verkrijgbare heldere (fris)dranken, onderzoek onder patiënten naar de voorkeur voor de presentatie van de Drankenwijzer (boekje, app etc.), het voorbereiden van de monsters voor de analyse, het schrijven van de tekst etc. In de praktijk ben je afhankelijk van de beschikbaarheid van studenten. Hierdoor heeft het project tussentijds stil gelegen. Het is dus belangrijk hier rekening mee te houden bij de planning van een project.
  • Het analyseren van voeding vereist een andere techniek dan het analyseren van bijvoorbeeld bloed en urine. Het klinisch chemisch laboratorium van ZGV kon de analyses dus niet uitvoeren. Dankzij de samenwerking met de WUR was het uiteindelijk mogelijk de analyses uit te voeren bij het Chemisch Biologisch Laboratorium Bodem (CBLB) van de WUR. De verhuizing van het laboratorium en onvoldoende capaciteit van het laboratorium heeft gedurende het project wel tot een paar maanden vertraging geleid.
  • Voor de betrokkenen in dit project was het communicatieve proces een redelijk onbekend terrein. Desalniettemin is communicatie essentieel. Daarom zijn de communicatieafdelingen van de verschillende partijen betrokken bij het project. Achteraf bleek dat het efficiënter zou zijn geweest als we deze afdelingen in een eerder stadium hadden betrokken.
  • Voor het ontwerp en de realisatie konden we gebruik maken van contacten die de Alliantie al had met een vormgever, fotograaf en drukker. Er zijn in korte tijd, ook in de avonduren heel wat ontwerpen en versies over de e-mail heen en weer gegaan.

Tips

  • Probeer aan te haken bij een belangrijke gebeurtenis. Door de lancering tijdens de Nederlandse Nefrologiedagen is de Drankenwijzer direct bij een groot publiek bekend.
  • Omdat wij wetenschappelijke inzichten over voeding toepasbaar willen maken in de zorg, hebben wij de analysecijfers verstrekt aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Ze zijn inmiddels opgenomen in de nieuwste versie van het Nederlands Voedingsstoffenbestand (de NEVO-tabel).

Conclusie

De goede samenwerking tussen verschillende partijen in dit project was van grote meerwaarde. WUR en ZGV delen kennis/expertise en voeren samen onderzoeken uit. De Alliantie is een belangrijke schakel in het verbinden van verschillende partijen en het verspreiden van het projectresultaat.

Toekomst

Het twee jaar durende project leverde uiteindelijk een mooi resultaat op waar we trots op zijn! De Drankenwijzer is beschikbaar via de website van Ziekenhuis Gelderse Vallei en Alliantie Voeding in de Zorg. Eind 2020 updaten we de Drankenwijzer, omdat het aanbod alcoholvrije bieren inmiddels flink is toegenomen. Deze tweede druk zal alleen digitaal beschikbaar komen.

  1. Murphy-Gutekunst L. Hidden phosphorus in popular beverages: Part 1. J Ren Nutr, 2005;15(2),e1-e6.
  2. Gutekunst L. Water, water everywhere, but what to drink? An update on hidden phosphorus in popular beverages. J Ren Nutr, 2010;20(1),e1-e5.
  3. Verheul-Koot MA. Alles over fosfor. VoedingOnline, 2018.