Lees verder
Het recent verschenen boek 'Kankervrij' van William Cortvriendt zorgt voor rumoer. Dat is waarschijnlijk ook zo bedoeld, maar het roept veel vragen op en zorgt voor onrust. Het is een ingewikkeld boek over de invloed van voeding en leefstijl op kanker.
Elles van der Louw, dr. Jose Breedveld - Peters

Wij hebben ons als diëtist-onderzoekers in het boek verdiept. De NVD heeft ons gevraagd om hierover een standpunt te formuleren en te adviseren hoe we hierover onze achterban en patiënten kunnen informeren. Een diëtist heeft tenslotte de centrale rol in dieet- en leefstijladvisering bij kanker en is erin gespecialiseerd om het advies af te stemmen op de specifieke medische situatie van de individuele patiënt.

Korte boekbeschrijving

De titel ‘Kankervrij – Over ons gevecht tegen kanker en wat je zelf kunt doen‘ roept vragen op. Kankervrij, wat wordt daarmee bedoeld? Dat we onszelf kankervrij kunnen maken na een kankerdiagnose? Of wordt de preventie van kanker bedoeld?  Bij nadere bestudering blijkt dat het boek ingaat op wat mensen zelf met voeding en leefstijl kunnen doen om het risico op het krijgen van kanker te verlagen, maar ook om het effect van de kankerbehandeling te vergroten, nadat kanker is gediagnostiseerd.

Na een inleiding over kanker en behandelingen, gaat Cortvriendt in op ‘wat je nooit wordt verteld over kanker’: een uitgebreide theoretische bespiegeling over de manier waarop hij aankijkt tegen de rol die suiker in relatie tot kanker. Dit vormt de opmaat naar het hoofdstuk ‘zelf kanker bestrijden met bewezen maatregelen’, waarin hij per advies concrete aanbevelingen doet. Zo raadt hij onder andere vasten en een ketogeen dieet bij kanker aan, waarvoor hij zelf een variant heeft bedacht. Ook laat hij een aantal recepten zien die hierin passen.

De literatuurreferenties zijn met veel zorg opgesteld, wat een goede wetenschappelijke onderbouwing en betrouwbare aanbevelingen suggereert. Het is echter de persoonlijke selectie van de auteur en daarmee is de lijst onvolledig.

 Suiker kankerverwekkend?

Cortvriendt zegt dat suiker kankerverwekkend is.  Zijn theorie over de preventie van kanker, en over de rol van voeding en leefstijl tijdens kanker, zijn daarop gebaseerd. Dit komt niet overeen met wat hierover op dit moment vanuit onderzoek bekend is.

In één, door hem niet genoemde, studie werd een hogere inname aan suikerrijke dranken een hoger risico op overlijden aan (of terugkeer van) kanker gezien. Dit effect werd juist gezien bij mensen met overgewicht. [1] Het is onzeker of dit effect toe te schrijven is aan de suikerinname of aan het overgewicht. Evenmin is uit onderzoek gebleken dat suikergebruik de tumor extra laat groeien. Op basis van de huidige kennis wordt wel aangeraden om vrije suikers (in frisdrank en versnaperingen) te beperken vanwege hun bijdrage aan overgewicht. Overgewicht is na roken namelijk de belangrijkste risicofactor voor het ontstaan van kanker. Veranderingen in het metabolisme en in de hormoonhuishouding die daarbij optreden (met langdurig hoge bloedsuiker- en insulinespiegels) spelen daarbij een belangrijke rol.

Het is opmerkelijk dat er in het boek niet verwezen wordt naar de huidige evidence based aanbevelingen voor de preventie van kanker. Er is namelijk al veel bekend. [2, 3] Het belang van voeding en leefstijl voor de preventie van kanker staat onomstotelijk vast. Maar, anders dan Cortvriendt suggereert, zijn er geen garanties dat een gezonde leefstijl je beschermt tegen het ontwikkelen van kanker.

Ketogeen dieet

Effect

Cortvriendt raadt een ketogeen dieet bij kanker aan. Als we hier de onderzoeksliteratuur op naslaan, zien we dat onderzoek hierover vooral is uitgevoerd bij kleine groepen mensen met kanker. Er is daarbij met name onderzocht of de toepassing van het ketogeen dieet haalbaar en veilig, is bij mensen, bijvoorbeeld in combinatie met andere therapievormen (als chemotherapie en radiotherapie). Effecten van studies laten een gunstig effect van het ketogeen dieet zien op de kwaliteit van leven, maar geen effect op de groei van de tumor. De studies zijn eenduidig over het feit dat een ketogeen dieet lastig vol te houden is. Er zijn grotere gecontroleerde studies nodig om meer te weten te komen over het effect van de toepassing van het ketogeen dieet bij mensen met kanker.

Veiligheid

Cortvriendt besteed in zijn boek onvoldoende aandacht aan veiligheid. Uit eerder reageerbuis- en dierenonderzoek blijkt dat het ketogeen ongunstig is bij kanker en dat kankercellen zich kunnen aanpassen aan het ketogeen dieet en daarmee veranderden in een meer ongevoelige en kwaadaardige variant. Ook verloren muizen die een ketogeen dieet volgden erg veel lichaamsgewicht. [4, 5, 6, 7]

Volgens Cortvriendt staat niets je in de weg om zelf en direct met ketogeen dieet te starten. Hoe je dat dan moet doen, staat er niet bij, en dat vormt een risico op (ernstige) bijwerkingen op korte termijn. Het is bovendien van belang vóór de start van het ketogeen dieet te screenen op hart-, lever- en nierfunctiestoornissen, omdat de hoge vetinname en extreem lage koolhydraatinname gezondheidsrisico’s met zich meebrengen met name wanneer de patiënt reeds verder in het behandeltraject is, wat gevolgen kan hebben voor de voedingstoestand.

Cortvriendt gaat voorbij aan de noodzaak het ketonengehalte in bloed of urine te controleren. Zonder deze check weten patiënten, maar ook artsen, niet of er sprake is van te hoge ketose of metabole acidose is, wat eveneens gezondheidsrisico’s met zich mee kan brengen.

Volgens Cortvriendt is het geen probleem om, ook als er sprake is van cachexie, een ketogeen dieet te volgen. Hij baseert zich hierbij op een kleine studie waarin bij 5 patiënten met cachexie het gewicht toenam na een week ketogeen dieet. Er zijn geen gegevens over de lange termijn. We weten bovendien dat een slechte voedingstoestand samenhangt met meer complicaties en een slechtere overleving. Daarom willen we er met het optimaliseren van de voedingstoestand juist voor zorgen dat de condities optimaal zijn om de behandeling van kanker te kunnen voltooien, meerdere dagen vasten en ketogeen dieet vormt daarbij een risico.

Het is naar onze mening onverantwoord om patiënten die starten met hun oncologiebehandeling te laten vasten volgens het ketogeen dieet-format van auteur Cortvriendt. Elke patiënt is anders en elke tumor is anders, de fase van de ziekte wisselt. Dat alles maakt dat het van belang is een behandeling op maat aan te bevelen.

Bijwerkingen

Er is in het boek weinig aandacht voor bijwerkingen die kunnen optreden als men met dieet start of langer volgt. Wat kunnen patiënten verwachten? En wat moeten men doen als bijvoorbeeld obstipatie of misselijkheid ontstaat? Evenmin is er aandacht voor wat patiënten moeten doen als ze ziek zijn, iets wat je kunt verwachten tijdens chemo- of radiotherapie.

Het is naar ons oordeel onmogelijk om met het door Cortvriend voorgestelde dieet en genoemde recepten een volwaardige voeding binnen te krijgen. Suppletie van vitamines en mineralen op maat zou essentieel zijn om deficiënties te voorkomen.

Vasten

Het boek wijdt ook een hoofdstuk aan vasten. Cortvriendt is een voorstander van vasten. Hij geeft aan dat vasten, zorgt voor een snelle ketose. Hij raadt aan om, voorafgaand aan het ketogeen dieet, twee à drie dagen te vasten volgens het ‘Fasting Mimicking Diet’.

Hij raadt ook aan om voorafgaand aan een eendaagse chemokuur drie dagen te vasten, en dit vol te houden, om vervolgens bij voorkeur weer ketogeen te gaan eten.

Onderzoek over vasten bij proefdieren laat wisselende resultaten zien. Enkele studies tonen een  verminderde groei van de tumor en minder bijwerkingen van chemo aan.  Andere studies lieten geen effect op tumorgroei zien. Er zijn aanwijzingen bij proefdieren dat tumoren na het stoppen met vasten weer net zo groot worden als die van de proefdieren die niet hadden gevast. Een studie bij 130 vrouwen met borstkanker II/III toonde aan dat de tumor meer afgenomen was bij de vrouwen die hadden gevast dan bij vrouwen die gewoon hadden gegeten. Opvallend was dat het dieet moeilijk vol te houden was en dat de meerderheid van de vrouwen voortijdig stopte. Vasten 24 uur voor en 48 uur na de chemo is veilig. [8]

Er is nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs om te stellen dat vasten helpt tegen kanker of dat hierdoor de bijwerkingen van de behandeling van kanker vermindert. Er zijn dus nog meer en grotere studies nodig om nut en veiligheid van vasten bij kanker vast te stellen.

Supplementen

In het boek wordt eveneens het nut van een aantal supplementen en voedingsmiddelen besproken. Voor de preventie van kanker is het aannemelijk dat een gevarieerd gezond voedingspatroon het meest bijdraagt aan het verlagen van het risico op kanker. Voor risicogroepen worden de aanbevelingen van de Gezondheidsraad voor suppletie gevolgd. Het wordt afgeraden hoog gedoseerde supplementen te nemen, omdat deze een onvoorspelbare invloed hebben op het risico op kanker. [2] Van individuele voedingsstoffen is het bovendien lastig te zeggen dat deze het risico verhogen of verlagen, omdat het altijd onderdeel van een voedingspatroon is, en de werking van individuele stoffen alleen moeilijk te beoordelen is.

De auteur gaat ook uitgebreid in op vitamine D. Hij vindt dat we meer vitamine D nodig hebben en dat we hoge vitamine D-spiegels moeten nastreven. Hij adviseert iedereen, en dus ook mensen met de kankerdiagose, om te streven hoge vitamine D bloedspiegels (60 ng/ml). Hij adviseert daarvoor de erg hoge dosering van 100 mcg vitamine D of meer per dag.

Een ander voorbeeld is curcumine. Cortvriendt geeft aan dat de toepassing van curcumine (de werkzame stof in kurkuma, of geelwortel) hoopvol is vanwege zijn werkzaamheid tegen kanker. Hij raadt voor de preventie van kanker mensen aan 2-5 gram per dag te nemen (samen met zwarte peper omdat dit de opname ervan in de darm zou bevorderen). Hij geeft daarbij aan dat de curcumine ook effectief kan zijn bij patiënten die reeds diverse vormen van kanker hebben.

Op basis van meerdere studies wordt supplementgebruik tijdens de behandeling van kanker afgeraden, vanwege mogelijke interacties met de medicatie. Bovendien wordt het specerij slecht geabsorbeerd in de darmen. Bij de een studie waarin 16 borstkankerpatiënten die drie keer per dag supplementen met kurkuma kregen, werden de vrouwen juist minder gevoelig voor chemotherapie met Tamoxifen. [9] Er is vooral meer onderzoek nodig om met zekerheid te kunnen zeggen wat de werkzaamheid van bepaalde stoffen is, en of deze stoffen veilig kunnen worden genomen in combinatie met therapieën. Patiënten wordt dan ook aangeraden supplementgebruik altijd te overleggen met de behandelend arts.

Recepten beperkt

In het boek staat ter illustratie een beperkt aantal recepten van het ketogeen dieet dat Cortvriendt voorstaat. Het valt op dat hierbij geen onderscheid wordt gemaakt in leeftijd, sekse en co-morbiditeit. De vermelde recepten verschillen onderling aanzienlijk in hoeveelheid calorieën, eiwit, vet en koolhydraten waardoor de dagelijkse inname nogal kan wisselen. Sommige recepten bevatten meer dan 70 gram vet per gerecht. Het is de vraag of zulke grote hoeveelheden nog appetijtelijk zijn, en of ze op langere termijn zijn vol te houden. Om te kunnen variëren is het volgens de auteur noodzakelijk de andere kookboeken van hemzelf en/of die van Pascale Naessens aan te schaffen. Dit geeft een opvallend sturend en commercieel tintje aan het boek.

Conclusie: te vroeg

Met dit boek brengt Cortvriendt feitelijk geen nieuws in algemene zin, namelijk dat voeding en leefstijl belangrijk zijn in preventie en behandeling van kanker. Met zijn boek draagt hij wel bij aan de discussie hoe belangrijk dit is. Als diëtisten kunnen wij dit alleen maar bevestigen. Maar de manier waarop Cortvriend dit doet, onderschrijven wij niet. De adviezen van de auteur zijn een vertaling van onvoldoende wetenschappelijk bewijs (die hij als waarheden neerzet) naar praktijkadviezen. Nuances ontbreken, en de effectiviteit en veiligheid staan ter discussie; met name bij mensen die behandeld worden voor kanker. Naar ons idee ontbreekt een solide wetenschappelijk basis over de juiste voedingskundige samenstelling, de combinatie met vasten, het gebruik van ondersteunende supplementen en het tijdstip en wijze van starten om dergelijke adviezen veilig toe te kunnen passen in de praktijk, en of die door patiënten zijn vol te houden. Het is daarom nu nog te vroeg om het ketogeen dieet zo nadrukkelijk te propageren bij kanker. Het is risicovol dat Cortvriendt een zelfhulpboek heeft geschreven zonder aandacht te besteden aan de cruciale rol die een diëtist speelt in dieet- en leefstijladvisering. Het is belangrijk om met de patiënt die deze hulpvraag stelt en in gesprek te gaan om naar oplossingen te zoeken. Daarbij is nooit one-size-fit-all, maar uitsluitend personalized dietetics veilig, verantwoord en effectief!

Toekomstmuziek

Door wetenschappelijk onderzoek, bij zowel dieren als mensen, is het te verwachten dat enige vorm van metabole therapie (in vorm van een specifiek dieet) in de toekomst onderdeel kan gaan vormen van de behandeling van kanker. Dit is nu echter nog toekomstmuziek.

Ons antwoord op de vraag ‘iedereen ketogeen?’ is volmondig: nee!

Leestips

  1. Fuchs MA, Sato K, Niedzwiecki D et al. Sugar-Sweetened Beverage Intake and Cancer Recurrence and Survival in CALGB 89803 (Alliance).” PloS one 2014; 9(6): e99816.
  2. World Cancer Research Fund / American Insitute for Cancer Research, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective. Continuous Update Project Expert Report 2018
  3. Wereld Kanker Onderzoeks Fonds
  4. Weber DD, Aminazdeh-Gohari S, Kofler B. Ketogenic diet in cancer therapy. Aging (Albany NY) 2018; 10(2), 164.
  5. Klement RJ et al. Calories, carbohydrates, and cancer therapy with radiation: exploiting the five R’s through dietary manipulation. Cancer and Metastasis Reviews 2014; 33(1),217-229.
  6. Huebner J et al. Counseling Patients on Cancer Diets: A review of the literature and recommendations for clinical practice. Anticancer Research 2014; 34:39-48.
  7. Voedingenkankerinfo.nl -Kan een ketogeen dieet de groei van kwaadaardige tumor vertragen?
  8. Voedingenkankerinfo.nl – Helpt vasten tegen kanker?
  9. Hussaarts KGAM, Hurkmans DP, Oomen-de Hoop E et al. Impact of Curcumin (with of without Piperine) on the Pharmacokinetics of Tamoxifen. Cancers 2019; 11(3):403